گفتگویی درباره‌ی کتاب «اطلس تاریخی نقشه‌ها و تصویرهای جغرافیایی آذربایجان» گفتگویی درباره‌ی کتاب «اطلس تاریخی نقشه‌ها و تصویرهای جغرافیایی آذربایجان» کتاب «اطلس تاریخی نقشه­‌ها و تصویرهای جغرافیایی آذربایجان»، در یک جلد قطع رحلی(دانشنامه­‌ای) در 400 صفحه در دو بخش اصلی که هرکدام به فصولی تقسیم شده­‌اند با کاغذ گلاسه و به صورت تمام رنگی به تازگی در پاییز سال جاری (94) توسط «موسسه و انتشارات ندای تاریخ» به چاپ و انتشار رسیده است. به این بهانه با مولف این اثر، آقای امیرهوشنگ انوری در خصوص انگیزه و هدف کتاب و مسایلی مرتبط گفتگویی صورت گرفت. پیش از این انوری، جدای شماری مقاله، دو کتاب نیز در زمینۀ نقشه­‌های تاریخی- جغرافیایی چاپ کرده است: وصف خلیج فارس در نقشه های تاریخی، کتابی که او با همکاری شادروان پروفسور محمدحسن گنجی و استادان محمدباقر وثوقی، جواد صفی­‌نژاد و فاطمه فریدی­‌مجید انجام داد و کتاب وصف ایران و مناطق آن در برخی نقشه­‌های دورۀ اسلامی. هر دو کتاب با مقدمۀ مرحوم حسن حبیبی و توسط بنیاد ایران­شناسی منتشر شده­‌اند. بنابراین او با حوزۀ پژوهشی خود پیش از این بیگانه نبوده. متن گفتگو با وی از این قرار است: در ابتدا با انگیزۀ خود برای تهیۀ کتاب آغاز کنیم: انگیزه­‌های مختلفی برای نگارش این کتاب وجود داشت؛ شاید مقدم بر هر چیز این که پدرم آذربایجانی است و عشق به خاستگاه پدری یکی از غرایز بشری است. اما از این احساس عاطفی که بگذریم مهمترین انگیزه، فقدان کتابی مستقل به زبان فارسی با موضوع اصلی نقشه­‌های جغرافیایی دربارۀ آذربایجان تا قبل از این اثر است. این در حالی بود که آثار مشابه به زبان‌های غیرفارسی، خاصه ترکی استانبولی یا آذری، ارمنی، روسی، عربی و البته انگلیسی و ... کم نیستند. پس یک ضرورتی وجود داشته که آذربایجان موضوع کتابهای نقشه­‌های جغرافیایی تاریخی به زبان‌های دیگر باشد. در نتیجه سامان پذیرفتن اطلسی از نقشه­‌های تاریخی آذربایجان به فارسی هم ضرورتی اجتناب ناپذیر است. این واقعیت با درک حساسیت‌های سیاسی در منطقه و چالش‌هایی که منافع ملی ایران را در شمال غرب کشورمان نشانه گرفته است به شدت احساس می‌­شود و جای شگفتی بود که چطور هنوز کار مستقلی در قالب کتاب توسط محققان ایرانی انجام نشده است. از ویژگی­‌های اصلی کتابتان بگویید؟ در این کتاب نقشه­‌های تاریخی در فرآیند زمانی طولانی و حدود دو هزار سال گردآوری و مطالعه شده­‌اند. نتیجۀ این چینش، استمرار ارایۀ اسناد جغرافیایی در طی این دو هزاره بوده است به شکلی که تقریباَ انقطاع زمانی بین آنها وجود ندارد؛ و این موضوع مهمی است، چرا که در نهایت ما می­‌توانیم بر اساس نقشه­‌های این کتاب جریانی متوالی از وضعیت و موقعیت جغرافیایی آذربایجان مثل قرار گرفتگی شهرها و آبادی‌ها و مرزها را طی فرآیند زمانی دراز را بیان کنیم. از این رو نتیجۀ تحقیق در آذربایجان­‌شناسی حایز اهمیت است و کمک شایانی به کاستی­‌های موجود اطلاعاتی در زمینۀ جغرافیای تاریخی منطقه خواهد کرد. ویژگی دیگر این اثر بومی بودن آن است. به این معنا که توسط یک ایرانی آذربایجانی گردآوردی شده، به اسناد بومی از قبیل نقشه‌­های جغرافیایی ترسیم شده توسط جغرافیدانان مسلمان ارجاع داده شده، آثار نقشه­‌کش‌های ایرانی دو قرن گذشته مورد توجه ویژه قرار گرفته، و در استفاده از نقشه‌­های خارجی از قبیل آثار مربوط به مکتب یونان باستان یا کارتوگرافی مدرن اروپا رویکرد کاملاً منتقدانه در پیش گرفته شده است. افزون بر این در بررسی و خوانش مفاهیم نقشه­‌ها جدای بهره­‌گیری از نظرات سخاوتمندانه استادان، از دانش محققان بومی ساکن در شهرهای مختلف آذربایجان نیز کمک گرفته شده است. ویژگی مهم دیگر تحقیق رعایت اصول و روش علمی به کار و پرهیز از ورود به اغراض سیاسی و ایسم‌های افراطی است. این موضوع مهمی است، روش کارتان که آن را علمی عنوان می­کنید چیست؟ باید بگویم بر خلاف روال نسبتاً جاری در کشور برای تهیۀ کتاب‌های اطلس، این اثر فقط مجموعه­‌ای از نقشه­‌های گردآوری شده و بر اساس تاریخ چیده شده و در نهایت شناسنامه­‌ای برای هر نقشه آورده شده نیست. بلکه تک تک نقشه­‌ها با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی مطالعه شده­اند. به این معنا که خواننده در کنار هر نقشه جدای اطلاعات شناسنامه­‌ای آن از قبیل تاریخ ترسیم و محل چاپ یا نگهداری و نظایر آن، در شرح کوتاهی با زندگی نقشه­‌نگار و شیوه و الگوی نقشه­‌کشی او آشنایی یافته و در ادامه به طور مفصل مفاهیم جغرافیایی درج شده روی نقشه شامل نام و موقعیت عوارض طبیعی، شهرها و آبادی‌ها، راهها و مرزهای قلمروی آذربایجان استخراج و با اسامی و موقعیت‌های کنونی تطبیق داده شده است. ضمن اینکه تغییرات و تحولات قابل ردیابی در نقشه‌­ها به نسبت یکدیگر تحلیل و بررسی شده است. قلمروی آذربایجان که از آن صحبت می­کنید کجاست؟ در واقع این پرسش اساسی تحقیق من بود. انبوه نقشه­‌های جغرافیایی مطالعه شده، در حدود هزار سند که از میان آنها حدود صدو پنجاه نقشه که اصالت و اعتبار و اتقان آنها چه به لحاظ دقت در ترسیم و ارزش داده­‌های اطلاعاتی و چه از دیدگاه اهمیت نقشه­‌نگار در این کتاب معرفی و بررسی شده­‌اند روشن کرده که قلمروی تاریخی آذربایجان بزرگ همواره شامل گسترۀ فعلی استان‌های آذربایجان شرقی، غربی و اردبیل ایران بوده است. هر چند در جریان تاریخی طولانی و بس پررویداد که بر سرزمین و مردمان آن رفته به طور طبیعی این محدوده، بنا به تحولات و ضرورت‌های تاریخی دستخوش قبض و بسط شده است. اما، مام اصلی آذربایجان تاریخی، را باید همان سه استان کنونی شمال‌غرب ایران ما دانست. فکر می­کنید مهمترین اهداف یا کارکرد کتاب شما چه باشد: می‌­دانید که من کارهایی روی خلیج ­فارس هم انجام داده­‌ام. به نظرم میزان حساسیت و دشواری در منطقۀ آذربایجان بیش از خلیج ­فارس است. در خلیج ­فارس یک سو ایران و سمت دیگر اعراب شیخ‌­نشین‌های جنوبی که هر کدام بر اساس منافع خود وضعیت را تفسیر می­‌کنند. در آذربایجان چنین خط فصل روشنی به چشم نمی­‌خورد و در درک خواسته­‌های محلی و گاه بیرونی دچار ابهام هستیم. اکنون صد سال از تبلیغات و سیاست‌های ضدایرانی در منطقه سپری شده و همواره گرایش‌هایی را میان آذربایجانی­‌های پر شور و با غیرت ما برانگیخته که چندان موافق با منافع ملی و تمامیت ارضی ایران نیست. سیاست‌های تمرکزگرایی بیش از حد حکومت مرکزی که از زمان پهلوی اول به شکلی جدی دنبال شد و برخی محرومیت‌های اقتصادی و فرهنگی را در منطقۀ سرشار از ثروت و نیروی انسانی کارآمد آذربایجان رقم زد در موفقیت تبلیغی گرایش‌های افراطی به ویژه میان جوانان ما بی­‌تاثیر نبود. به نظر بنده بیشتر کامیابی­‌های سودجویان همسایگان ما در منطقه، در نتیجۀ ناآگاهی جوانان است؛ آگاهی بخشی دربارۀ جغرافیای تاریخی آذربایجان یکی از اهداف و همانطور که گفتید کارکردهای اساسی این کتاب است که می‌­تواند سهم زیادی در مقابله با ترویج اندیشه­‌های مغرضان و سودجویانۀ حکومت‌های منطقه­‌ای و قدرت‌های استعماری فرامنطقه‌­ای داشته باشد. همچنین کتاب موجود مجموعه­‌ای از اسناد و مدارک در خصوص آذربایجان است که این امکان را به محققین و دیپلمات‌­های ما می‌­دهد که با آگاهی و دانش کافی در مقابل تهدیدات منافع ملی کشورمان در مورد آذربایجان پاسخگو باشند. می‌­شود دربارۀ این تهدیدات که به قول شما منافع ملی ایران هدف گرفته توضیح کوتاهی دهید؟ البته کارشناسان و پژوهشگران زیادی هستند که خیلی بهتر و واقف‌تر از من می‌­توانند دربارۀ این موضوع مهم نظر بدهند؛ اما در شمایی کلی باید گفت همانطور که می دانیم تا دو قرن اخیر مرزبندی در مفهوم نوین و امروزی وجود نداشت. در نیمۀ نخست دورۀ قاجار مناطقی از ایران بزرگ و تاریخی جدا شد. در بخش شمالی پهنۀ وسیعی از قلمروی ایران به تصرف روسیه درآمد. مشکلات مرزی ما در شمال‌غرب که البته ریشه­‌های تاریخی هم داشت با همسایگی روس‌ها شکل تازه­ای به خود گرفت. سیات‌های ایران­‌زدایی و ایجاد هویت جدید از این زمان طرح جدی به خود گرفت. با فروپاشی اتحاد جماهیر روسیه شوروی جمهوری­‌های کوچک و بزرگی از درون آن در نقشۀ سیاسی جهان در مرزهای شمالی ایران به وجود آمد که برای ایجاد وحدت ملی و درونی نیاز وافری به هویت جغرافیایی و تاریخی داشتند. مراجعه به پیشنۀ تاریخی، آنها را با میراث و فرهنگ ایران بزرگ پیوند می­‌داد که از آن گریزان بودند، به ناچار دست به هویت سازی زدند و به تفسیرهای تازه و بی‌­ریشه از جغرافیای تاریخی منطقه پرداختند. این اقدام به طور مستقیم در تعارض با منافع ملی و فرهنگی و از آن مهمتر تمامیت ارضی ایران بود. کتاب اطلس جغرافیایی تاریخی از چه بخش‌­هایی تشکیل شده و محتویات کتاب چیست؟ کتاب در دو بخش اصلی که هر بخش چندین سرفصل در زیر مجموعه دارد، تنظیم شده که شاید حتی فهرست کردن آنها از حوصلۀ این گفتگو بیشتر باشد. جان کلام اینکه مطالعۀ نقشه­‌ها و متن کتاب ارایه دهندۀ اطلاعات متنوعی چون جغرافیای تاریخی مبتنی بر نقشه­‌ها، مردم­‌شناسی، پوشش گیاهی و طبیعی، مرزبندی­‌های سرزمینی، آگاهی از وضعیت جغرافیایی مناطق همجوار مانند دریای کاسپی، قفقاز، آناطولی، کردستان، و . . . را شامل می­‌شود. تنظیم و تدوین کتاب در دو بخش و چندین فصل به مطالعۀ آن کمک بیشتری می­‌کند. مثلاً در فصل دوم از بخش دوم آذربایجان در نقشه­هایی که ایالتهای باستانی ایران بزرگ را نشان داده­اند بررسی شده است. در فصل سوم همین بخش، آذربایجان در نقشه­هایی که قفقاز جنوبی و شرق آناطولی را نمایش داد مطالعه شده و پیوندهای تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی این مناطق با یکدیگر را تطبیق و تحلیل کرده است. با رویکردی تازه در فصلی مجزا نقشه­‌های تاریخی شهرهای آذربایجان گنجانده شده که برای مطالعات جغرافیای شهری و حتی برنامه‌­ریزی­‌های آتی شاید بی‌فایده نباشد. مناظر تصویری نیز که نقاشی از برخی مناطق است برای خود فصلی مجزا دارد که برای آگاهی از تاریخ طبیعی آذربایجان جالب است. و سخن پایانی؟ سخن پایانی من نگرانی از وضع موجود در نشر و انتشارات به عنوان یک نویسنده است. تصور می­‌کنم در کسادی فعلی دست کم حمایت از ناشرانی که در راستای اهداف ملی ایران و تأمین ثبات مناطق استراتژیک کشور و پاسداشت تمامیت ارضی فعالیت دارند ضروری است. کتاب اطلس تاریخی نقشه­‌ها و تصویرهای جغرافیایی آذربایجان پژوهشی در راستای افزایش دانش و اطلاعات ما از منطقۀ استراتژیک و پراهمیت آذربایجان است که نتیجۀ آن باید ایجاد ثبات و امنیت بیشتر منطقه و به دنبال آن آرامش ملی افزونتر ایران باشد. گفتگو از خانم آقابالازاده