روسای کتابخانه مجلس از زمان تاسیس تاکنون

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، در سال 1302 پس از انتقال یافتن کتابخانه به ساختمانی در سمت شرقی مجلس، بنابر پیشنهاد دکتر رضا افشار که یکی از کارپردازان مجلس بود و خود در جابه جا کردن کتاب ها و ترتیب و تنظیم آن‌ها در قفسه‌ها نظارت و مشارکت داشت و به دستور ارباب کیخسرو؛ کتابخانه به «عبدالحمید نقیب زاده مشایخ» تحویل داده شد و او به عنوان مسوول موقت کتابخانه شناخته شد با این قید که پس از تعیین مدیر کتابخانه؛ نقیب زاده با سمت معاون مدیر به کار در کتابخانه ادامه دهد. 

اعتصام‌الملک نخستین مدیر کتابخانه مجلس شورای اسلامی نخستین مدیر کتابخانه مجلس یوسف اعتصامی (اعتصام الملک) فرزند ابراهیم مستوفی (اعتصام الملک آشتیانی) از نویسندگان، ادیبان، مترجمان و آزادی‌خواهان بود که از سال 1305 تا 1316 ریاست این کتابخانه را برعهده گرفت. وی علاوه بر احاطه به ادبیات و علوم معقول و منقول، زبان‌‌های ترکی استامبولی و فرانسه را نیز می دانست و در خطوط چهارگانه نستعلیق، نسخ، شکسته و سیاق مهارت داشت. 

وی نخست کارمند کتابخانه سلطنتی بود و سپس ریاست دارالتالیف وزارت معارف را بر عهده گرفت و در دوره دوم قانونگذاری مدتی کوتاه نماینده مجلس بود. اعتصام‌الملک با پیشنهاد مرحوم قاسم صور اسرافیل، علی امیر دهخدا و موافقت و پشتیبانی ارباب کیخسرو شاهرخ؛ به عنوان مدیر کتابخانه مجلس برگزیده شد و در 15 بهمن ماه 1305 شمسی کار خود را آغاز کرد. در دوران ریاست اعتصام‌الملک، سه جلد فهرست کتابخانه تنظیم و چاپ شد. 

یکی از صاحب منصبان وزارت کشور دومین مدیر کتابخانه مجلس
دومین مدیر کتابخانه ابراهیم شریفی، پسر شریف السلطنه بود. او یکی از صاحبان منصب وزارت کشور بود که بنابر پیشنهاد حاج محتشم السلطنه رییس مجلس شورای وقت از ورات کشور به مجلس انتقال یافت و در تاریخ 10 دیماه 1316 به مدیریت کتابخانه برگزیده شد و تا سال 1339 ریاست وی ادامه داشت. 

در دوران ریاست وی کتابخانه همچنان در راه پیشرفت و گسترش گام بر‌می‌داشت و کار تهیه کتاب خطی و چاپی ادامه داشت. روابط و مبادلات با کتابخانه و ناشران داخلی و خارجی که در دوران اعتصام الملک پایه گذاری شده بود؛ در این دوران ادامه یافت. 

دکتر تقی تفضلی؛ سومین رییس کتابخانه مجلس شورای اسلامی 
از سال 1339 تا 1346 دکتر تقی تفضلی ریاست کتابخانه را بر عهده داشت. وی تحصیلات مقدماتی خود را در تهران انجام داد و سپس برای ادامه تحصیل عازم فرانسه شد و موفق به اخذ درجه دکتری حقوق از دانشگاه سوربن این کشور شد. این شخصیت از سال 1318 کار خود را در مجلس شورا آغاز کرد و در زمان ریاست ابراهیم شریفی معاون کتابخانه مجلس بود و سپس ریاست کتابخانه را عهده دار شد. بعد از سال 1346 مشاور کتابخانه و سپس بازرس عالی کتابخانه شد. 


چهارمین رییس کتابخانه مجلس نخستین شرکت کننده کلاس کتابداری بود 
پس از تفضلی، فخری راستکار از 1347 تا 1352 ریاست کتابخانه را عهده دار بود. وی فرزند حبیب الله راستکار (اسعد السلطنه) دارای فوق لیسانس ادبیات و کتابداری از دانشگاه تهران بود. او در سال 1317 در اولین کلاس کتابداری که به ابتکار وزارت فرهنگ تشکیل شده بود، شرکت کرد و همچنین در سال 1333 در دومین کلاس کتابداری که دانشکده ادبیات دانشگاه تهران با همکاری یونسکو تشکیل داده بود، حضور یافت. در سال 1319 با سمت کارمند فنی در کتابخانه مجلس مشغول به کار شد و از سال 1347 ریاست کتابخانه را بر عهده گرفت. 

مهندس شیمی و رییسی که عکاسی و فیلمبرداری را در کتابخانه مجلس احیا کرد محمد شهدادی؛ متولد 1310 مهندس شیمی بود که از سال 1353 تا 1354 ریاست کتابخانه مجلس را بر عهده گرفت. وی در پاگرفتن کار عکاسی و فیلمبرداری در کتابخانه و به کار افتادن دستگاه‌های چاپ در این کتابخانه؛ کوشش بسیار کرد. این شخص، پنجمین رییس کتابخانه مجلس بود. 

ریاست 20 ساله حائری کتابشناس بر کرسی کتابخانه مجلس عبدالحسین حائری نوه مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری دارای درجه اجتهاد، کتابشناس و نسخه شناسی است که از سال 1354 تا 1374 ریاست این کتابخانه را بر عهده می‌گیرد. وی در اوایل سال 1331 در کتابخانه مجلس شورا به عنوان کتابشناس به کار مشغول شد. سال 1344 تا 1348 مسوول «اداره بررسی و تحقیق» کتابخانه بود. در سال 1354 به سمت ریاست کتابخانه برگزیده شد و از سال 1368 عضو هیات امنای کتابخانه‌های عمومی کشور شد. در طی دوران ریاست وی در کتابخانه جلد سه و 21 فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس شورا و جلد دوم فهرست نسخه های خطی کتابخانه شماره دو مجلس شورای اسلامی چاپ و منتشر شد. 

استاد عبدالحسین حائری با ۵۷ سال تلاش در کتابخانه مجلس؛ از سال ۱۳۳۰ تا زمستان ۱۳۸۷ بیشترین سابقه خدمت در این کتابخانه را دارد. 

غلامرضا فدایی عراقی و سید محمد ابهری هفتمین و هشتمین روسای کتابخانه مجلس 
غلامرضا فدایی عراقی ششمین رییس کتابخانه مجلس بود که از سال ۱۳۷۴تا۱۳۷۷با مدرک دکترای کتابداری و اطلاع رسانی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی فعالیت کرد. سيد محمد ابهري از مهر ماه 1377 و با حکم علی اکبر ناطق نوري، رییس وقت مجلس شورای اسلامی به رياست کتابخانه مجلس منصوب شد. وی تاليفات بسياري در زمينه علوم اسلامي دارد و خدمات زيادي در کتابخانه مجلس و حوزه نسخ خطي انجام داده است. 

  
 تقدیر از پیشکسوتان نسخ خطی در دوره ابهری حجت الاسلام محمد ابهري تا سطح اجتهاد در حوزه عليمه قم تحصيل کرده و سابقه تدريس در دانشگاه را نيز در کارنامه خود دارد. وي هم اکنون درحال دريافت دانشنامه دکتراي حقوق است. دردوره ای که ابهری ریاست کتابخانه مجلس را برعهده داشت ، توجه ویژه ای به دیجیتالی شدن منابع کتابخانه مجلس شد و از سوی دیگر این شخص؛ سهمی موثر در توجه به نسخ خطی و تجلیل از بزرگان و پیشکسوتان نسخ خطی ایفا کرد. 

نماینده سابق ایران در یونسکو نهمین سکاندار کتابخانه مجلس حجت الاسلام ابهری تا سال 1386 در سمت ریاست کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی ماند و پس از آن دکتر احمد جلالی نماینده سابق ایران در یونسکو با حکم دکتر غلامعلی حدادعادل به ریاست کتابخانه مجلس شورای اسلامی منصوب شد. اما دوره مدیریت جلالی بیش از یکسال طول نکشید و در سال 1387 جای خود را به رسول جعفریان سپرد. 

دهمین رییس کتابخانه مجلس، بنیانگذار کتابخانه تخصصی اسلام و ایران بود 
حجت الاسلام رسول جعفریان در ۱۳۷۴ کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران را بنیان نهاد و در حال حاضر نیز مدیریت آن را بر عهده دارد. وی از ۱۳۷۹ به عضویت هیات علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه درآمد و پس از مدتی در ۱۳۸۵ به عنوان عضو هیات علمی در گروه تاریخ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران مشغول به تدریس شد. 

عمده پژوهش‌های جعفریان درباره تاریخ سیاسی صدر اسلام، تاریخ تشیع و تاریخ دوره صفوی بوده و کتاب‌هایی چون «تاریخ سیاسی اسلام» (سیره رسول خدا و سیره خلفا)، «تاریخ تشیع در ایران»، «اطلس شیعه» و «سیاست و فرهنگ روزگار صفوی» از جمله آثار جعفریان در این زمینه‌ها منتشر شده است. 

کتاب «جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی بین سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷»، تصحیح نسخه‌های خطی سفرنامه‌های حج ایرانیان در مجموعه‌ای با نام «پنجاه سفرنامه حج قاجار» و مجموعه مقالات در 18 مجلد از جمله دیگر آثار جعفریان به شمار می رود.

نهضت دیجیتال سازی نسخ خطی ابتکار دوره جعفریان بود. در طول چهار سال ریاست جعفریان بر کتابخانه مجلس، بیش از ده هزار نسخه خطی فهرست‌نویسی و اسکن شد.

جعفریان در شهریور ماه ۱۳۸۷ به عنوان رییس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی منصوب شد و در دیماه سال 91 بر خلاف رضایت علی لاریحانی، رییس مجلس شورای اسلامی، استعفای وی پذیرفته شد. 

  
پس از جعفریان؛ رجبی در تاریخ ۵ دیماه ۱۳۹۱ طی حکمی از سوی دکتر علی لاریجانی رییس مجلس شورای اسلامی به عنوان رییس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی انتخاب شد. وی از 18دیماه ۱۳۹۱ تاکنون ریاست کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی را بر عهده گرفته است. رجبی پس از پیروزی انقلاب اسلامی عهده‌دار سمت‌های اجرایی متعددی مانند مسوول تحقیقات و آموزش امور تربیتی استان تهران در سال ۱۳۵۸، مدیرعامل باشگاه معلمان تهران سال ۱۳۵۹، مدیرکل آموزش ضمن خدمت وزارت آموزش و پرورش در همان سال ، معاون پژوهشی و برنامه‌ریزی وزارت آموزش و پرورش در سال ۱۳۶۰ بود. 

معاونت کتابخانه مجلس شورای اسلامی سال ۱۳۶۴، ریاست کتابخانه ملی سال ۱۳۶۶، ریاست پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی سال ۱۳۷۳، مدیرعاملی بنیاد سینمایی فارابی ۱۳۷۴، سرپرستی معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سال ۱۳۷۶ و رایزن فرهنگی ایران در آلمان از جمله سوابق اجرایی دیگر این شخص در حوزه فرهنگی است. 

وی در سال‌های مأموریت خود در آلمان با سخنرانی در دانشگاه‌ها، آکادمی‌ها و سایر مجامع علمی و فرهنگی، فعالیت خود را ادامه می‌دهد. رجبی همچنین در رشته تاریخ، فلسفه و هنر در دانشگاه تدریس می‌کند. 

کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی که امروزه کتابخانه‌های شماره یک و دو مجلس شورای اسلامی را در خود جای داده است . مجموعه‌های کم‌نظیر، نفیس و ارزشمندی مانند کتاب و رسائل خطی، چاپی سنگی، سربی و نوین، اسناد تاریخی و ملی از جمله اسناد مکتوب، عکس‌های تاریخی، قراردادها و فرمان‌های حکومتی دوران قاجار ، اسناد دیداری و شنیداری، گزارش‌های دولتی و اسناد را در دل خود جای داده است. واسپاری انتشارات سازمان ملل و ارگان‌های وابسته، نشریات و همچنین اشیا موزه‌ای باعث شده این مرکز پاسخگوی خیل عظیمی از پژوهشگران باشد. 

استفاده از فناوری روز در ارایه خدماتِ ویژه به کاربران مختلف و حضور پرثمر در نمایشگاه‌ها و همایش‌های علمی که با همکاری این کتابخانه؛ از سوی سازمان‌های بین‌المللی تخصصی برگزار می‌شود، بازدید میهمانان و مراجعان خارجی از این مرکز، اعزام کارشناسان کتابخانه به مجامع فرهنگی داخلی و خارجی، بخشی از تعاملات مثبت و سازنده‌ای است که کتابخانه را با تحولات نوین در عرصه‌ی خدمات کتابخانه‌ای، پژوهشی، کتابداری و اطلاع‌رسانی همگام کرده است./

استاد ارجمند دکتر مهدی محقق، نگین دانایی و عمل به علم، به انجمن بازگشت.پس از دیدار وی در دو هفته قبل، در راه بازگشت به مشهد مقدس، بسیار برای وی دعا کردم و از خداوند خواستم تا خداوند سلامتی و توفیقی روزافزون به استاد عطا بفرماید.این آه از سرِ جان به هدف نشست و به مفتاح دعا گشوده شد. الهی شکر و خدارا سپاس به خاطر این همه نعمت بی دریغ و بی پایان.خدارا شکر که آن بی همیتی و ناجوانمردی ، در نطفه خفه شد و این صبح نو در بهمن ماه دمید ، جالب اینکه در سالروز تولد استاد نیز، ایشان باعث تولد دوباره مجموعه ای شد که بیم نابودی و محو شدن می رفت.مجموعه ای با قدمت هشتاد و اندی سال و با خدمات بی اندازه که در مطلب بعدی اندکی به تاریخچه انجمن آثار خواهم پرداخت.

مهدي محقق در سال 1308 شمسي در مشهد به دنيا آمد. وي پس از تحصيلات مقدماتي،علوم حوزه‌اي را در مشهد و تهران تا حد اجتهاد طي كرد. پس از اخذ ليسانس از سال 1330 تا سال 1339 به دبيري دبيرستانها و اداره بخش نسخ خطي كتابخانه ملي فرهنگ پرداخت. در سال 1337 دكتراي الهيات و معارف اسلامي را به پايان رسانيد و در سال 1338 دكتراي زبان و ادبيات فارسي را اخذ نمود. در سال 1339 به دانشياري دانشكده ادبيات دانشگاه تهران برگزيده شد و در سال 1346 به درجه استادي ارتقا يافت. استاد از سال 1348 تا 1357 مدير گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران و بعد از انقلاب نيز به مدت يك سال عهده‌دار رياست دانشكده دماوند گرديد. او به مدت دو سال به عنوان استاد مهمان در دانشگاه لندن و مدت هشت سال به تناوب در دانشگاه مك‌گيل كانادا به تدريس پرداخت و در سال 1347 شعبه موسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك‌گيل را در تهران تاسيس كرد. ايشان عضو و رئيس انجمن استادان زبان و ادبيات فارسي و عضو هيئت امناي انجمن فلسفه ايران بوده و اكنون رئيس انجمن آثار و مفاخر فرهنگي و مشاور علمي و عضو هيئت امناي بنياد دائرة‌المعارف اسلامي و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسي است. استاد همچنين عضو ايراني فرهنگستان زبان و ادب مصر مي‌باشد و در فرهنگستان‌هاي اردن، سوريه، هند و مجمع بين‌المللي فلسفه در قرون وسطي و مجمع بين‌المللي تاريخپزشكي نيز عضويت دارد. استاد محقق در سال 1361 از سمت استادي دانشگاه تهران بازنشسته گرديد و پس از آن در دانشگاه‌هاي مشهد، امام صادق ( ع) ، تربيت مدرس، الزهراء و شهيد مطهري تدريس كرده است. ايشان برگزيده همايش طرح سپاس بهمن 85 در فرهنگسراي ابن سينا نيز هست.

گروه : علوم انسانيرشته : زبان و ادبيات فارسيوالدين و انساب:   مهدی محقق فرزند حاج شيخ عباسعلي محقق واعظ خراساني و نوه مرحوم آخوند ملا بمانعلي دامغاني بوده است.اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : مهمترين حادثه به وقوع پيوسته در دوران كودكي مهدي محقق، واقعه خونين مسجد گوهرشاد مشهد بود. استاد از اين واقعه چنين تعريف مي‌كند: «هنوز صداي صفير گلوله‌هايي كه در شب واقعه شليك مي‌شد در گوش من طنين‌انداز است خصوصاً كه اين واقعه مصادف شد با پنهان زيستن پدرم زيرا او از كساني بود كه در شب واقعه منبر رفته بود و در ضمن در سخنانش گفته بود: «گويي ما در زير پرچم انگليس هستيم كه هرچه آنان بخواهند بايد اطاعت شود.» سرانجام پدرم پس از مدتها زندگي مخفي خود را به شهرباني مشهد معرفي نمود و از آنجا به زندان قصر منتقل شد و بيش از سه سال را در آنجا گذراند.» در سال 1317 با آزادي پدر از زندان، به اتفاق خانواده به تهران رهسپار شديم كه اين مهاجرت با ممنوع المنبر شدن پدر و اوضاع بد اقتصادي خانواده توأم گشت. ناچار پدر و دو برادر بزرگترش به حجره‌اي در مدرسه سپهسالار رفتند و بقيه خانواده نيز در اتاقي كوچك كه در بازارچه نايب السلطنه قرار داشت مقيم شدند. اوضاع نابسامان مادي و بي‌اطلاعي پدر باعث به تعويق افتادن تحصيل مهدي محقق شد.تحصيلات رسمي و حرفه اي : تحصيلات مهدي محقق در دبستان فرهنگ آغاز گرديد و در سال 1321 وارد دبيرستان گرديد، اما به دليل شرايط سخت مادي براي مدتي از تحصيل فاصله گرفت و جهت كسب درآمد وارد بازار شد، طولي نكشيد استاد محقق وارد مدرسه خان مروي شد و تحصيلات خود را پي گرفت. در مدت 4 ماه صرف مير و عوامل ملامحسن و انموذج و صمديه را نزد حاج سيد هادي وراميني فراگرفت. محقق جهت فراگيري درس سيوطي و حاشيه وارد مدرسه سپهسالار قديم شد. پس از گذراندن اين دوران و استفاده از استادان مدارس تهران، به مشهد رفته و در حوزه علميه اين شهر به كسب علم نزد علماي بزرگ پرداخت. او از اين دوران به دليل بهره‌مند شدن از «استادان فاضل و دانشمند» به نيكي ياد مي‌كند. استاد در شهريور سال 1327 در امتحان ورودي دانشكده علوم معقول و منقول به عنوان نفر سومبرگزيده شد؛ او در سال‌هاي 1327 و 1330 همزمان با تحصيل در اين دانشكده در درس مدرسان بزرگ تهران شركت مي‌كرد. در سال 1330 براي اخذ ليسانس دوم كه منتهي به دكترا هم شد وارد دانشكده ادبيات شده و در سال 1333 ليسانس زبان و ادبيات فارسي را اخذ نمود و بلافاصله در دوره دكتري شركت نمود. در سال 1334 با افتتاح دوره دكتري علوم معقول و منقول، در دوره دكتري معقول ثبت نام كرد. او توانست در سال 1336 دوره دكتري زبان و ادبيات فارسي را و در سال 1337 دوره دكتري علوم معقول و منقول را به پايان برد.مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : مهدي محقق مدتي اداره بخش نسخ خطي كتابخانه ملي را عهده‌دار بود و با شروع فعاليت‌هاي آموزشي از سال 1348 تا 1357 مديريت گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران را به عهده گرفت و پس از انقلاب به مدت يك سال رياست دانشكده دماوند به وي سپرده شد. از ديگر مشاغل دكتر محقق، عضويت و رياست انجمن استادان زبان و ادبيات فارسي و عضويت هيئت امناي انجمن فلسفه ايران بوده و اكنون رئيس انجمن آثار و مفاخر فرهنگي و مشاور علمي و عضو هيئت امناي بنياد دائرة‌المعارف اسلامي و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسي است. وي همچنين عضو ايراني فرهنگستان زبان و ادب مصر است و در فرهنگستان‌هاي اردن، سوريه، هند و مجمع بين‌المللي فلسفه در قرون وسطي و مجمع بين‌المللي تاريخ پزشكي نيز عضويت دارد.فعاليتهاي آموزشي : شروع كار تدريس مهدي محقق به تشويق آيت‌الله كاشاني بود. استاد مي‌گويد: «مرحوم آيت‌الله كاشاني معتقد بود كه در من فصاحتي وجود دارد كه در معلمي بايد از آن استفاده كنم و وقتي تعلل مرا در امر استخدام ديد گفت «شما بيسوادان خودتونو كنار مي‌كشين كه همه جاها را كافرا گرفتن». كلمه «بيسواد» تكيه كلام آن مرحوم بود. لذا نامه‌اي در صلاحيت من به وزارت فرهنگ نوشت و من بهتشويق آن مرحوم از آن سال كار تدريس را شروع كردم.» پس از اخذ ليسانس از سال 1330 تا 1339 به دبيري دبيرستان‌ها برگزيده شد و از سال 1339 به دانشياري دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، سپس به درجه استادي ارتقاء يافت. او در سال 1340 به مدت دو سال به عنوان استاد مهمان در دانشكده مطالعات شرقي و آفريقايي دانشگاه لندن و از سال 1344 به مدت هشت سال به تناوب در مؤسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك‌گيل كانادا به تدريس زبان و ادبيات فارسي، تاريخ تمدن ايران و فلسفه و كلام اسلامي پرداخت. در بازگشت، مدتي در حوزه علميه قم عهده‌دار تدريس «روش تصحيح انتقادي و نشر متون اسلامي» بود. استاد محقق در سال 1361 از سمت استادي دانشگاه تهران بازنشسته گرديد و پس از آن در دانشگاه‌هاي مشهد، امام صادق (ع)، تربيت مدرس، الزهرا و شهيد مطهري تدريس كرده است.مراکزي که فرد از بانيان آن به شمار مي آيد : مهدي محقق در سال 1347 شعبه مؤسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك‌گيل كانادا را در تهران تأسيس كرد. وي همچنين در بنيانگذاري «دائرة‌المعارف تشيع» و «دائرة‌المعارف اسلامي» هم سهمي داشته است. او در كانادا پيشنهاد تأسيس كرسي «فكر شيعه» را ارائه نمود و خود نيز عهده‌دار آن گرديد و فلسفه و كلام و اصول فقه شيعه تدريس نمود.گروه : علوم انسانيرشته : زبان و ادبيات فارسيوالدين و انساب:   مهدی محقق فرزند حاج شيخ عباسعلي محقق واعظ خراساني و نوه مرحوم آخوند ملا بمانعلي دامغاني بوده است.اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : مهمترين حادثه به وقوع پيوسته در دوران كودكي مهدي محقق، واقعه خونين مسجد گوهرشاد مشهد بود. استاد از اين واقعه چنين تعريف مي‌كند: «هنوز صداي صفير گلوله‌هايي كه در شب واقعه شليك مي‌شد در گوش من طنين‌انداز است خصوصاً كه اين واقعه مصادف شد با پنهان زيستن پدرم زيرا او از كساني بود كه در شب واقعه منبر رفته بود و در ضمن در سخنانش گفته بود: «گويي ما در زير پرچم انگليس هستيم كه هرچه آنان بخواهند بايد اطاعت شود.» سرانجام پدرم پس از مدتها زندگي مخفي خود را به شهرباني مشهد معرفي نمود و از آنجا به زندان قصر منتقل شد و بيش از سه سال را در آنجا گذراند.» در سال 1317 با آزادي پدر از زندان، به اتفاق خانواده به تهران رهسپار شديم كه اين مهاجرت با ممنوع المنبر شدن پدر و اوضاع بد اقتصادي خانواده توأم گشت. ناچار پدر و دو برادر بزرگترش به حجره‌اي در مدرسه سپهسالار رفتند و بقيه خانواده نيز در اتاقي كوچك كه در بازارچه نايب السلطنه قرار داشت مقيم شدند. اوضاع نابسامان مادي و بي‌اطلاعي پدر باعث به تعويق افتادن تحصيل مهدي محقق شد.تحصيلات رسمي و حرفه اي : تحصيلات مهدي محقق در دبستان فرهنگ آغاز گرديد و در سال 1321 وارد دبيرستان گرديد، اما به دليل شرايط سخت مادي براي مدتي از تحصيل فاصله گرفت و جهت كسب درآمد وارد بازار شد، طولي نكشيد استاد محقق وارد مدرسه خان مروي شد و تحصيلات خود را پي گرفت. در مدت 4 ماه صرف مير و عوامل ملامحسن و انموذج و صمديه را نزد حاج سيد هادي وراميني فراگرفت. محقق جهت فراگيري درس سيوطي و حاشيه وارد مدرسه سپهسالار قديم شد. پس از گذراندن اين دوران و استفاده از استادان مدارس تهران، به مشهد رفته و در حوزه علميه اين شهر به كسب علم نزد علماي بزرگ پرداخت. او از اين دوران به دليل بهره‌مند شدن از «استادان فاضل و دانشمند» به نيكي ياد مي‌كند. استاد در شهريور سال 1327 در امتحان ورودي دانشكده علوم معقول و منقول به عنوان نفر سومبرگزيده شد؛ او در سال‌هاي 1327 و 1330 همزمان با تحصيل در اين دانشكده در درس مدرسان بزرگ تهران شركت مي‌كرد. در سال 1330 براي اخذ ليسانس دوم كه منتهي به دكترا هم شد وارد دانشكده ادبيات شده و در سال 1333 ليسانس زبان و ادبيات فارسي را اخذ نمود و بلافاصله در دوره دكتري شركت نمود. در سال 1334 با افتتاح دوره دكتري علوم معقول و منقول، در دوره دكتري معقول ثبت نام كرد. او توانست در سال 1336 دوره دكتري زبان و ادبيات فارسي را و در سال 1337 دوره دكتري علوم معقول و منقول را به پايان برد.مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : مهدي محقق مدتي اداره بخش نسخ خطي كتابخانه ملي را عهده‌دار بود و با شروع فعاليت‌هاي آموزشي از سال 1348 تا 1357 مديريت گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران را به عهده گرفت و پس از انقلاب به مدت يك سال رياست دانشكده دماوند به وي سپرده شد. از ديگر مشاغل دكتر محقق، عضويت و رياست انجمن استادان زبان و ادبيات فارسي و عضويت هيئت امناي انجمن فلسفه ايران بوده و اكنون رئيس انجمن آثار و مفاخر فرهنگي و مشاور علمي و عضو هيئت امناي بنياد دائرة‌المعارف اسلامي و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسي است. وي همچنين عضو ايراني فرهنگستان زبان و ادب مصر است و در فرهنگستان‌هاي اردن، سوريه، هند و مجمع بين‌المللي فلسفه در قرون وسطي و مجمع بين‌المللي تاريخ پزشكي نيز عضويت دارد.فعاليتهاي آموزشي : شروع كار تدريس مهدي محقق به تشويق آيت‌الله كاشاني بود. استاد مي‌گويد: «مرحوم آيت‌الله كاشاني معتقد بود كه در من فصاحتي وجود دارد كه در معلمي بايد از آن استفاده كنم و وقتي تعلل مرا در امر استخدام ديد گفت «شما بيسوادان خودتونو كنار مي‌كشين كه همه جاها را كافرا گرفتن». كلمه «بيسواد» تكيه كلام آن مرحوم بود. لذا نامه‌اي در صلاحيت من به وزارت فرهنگ نوشت و من بهتشويق آن مرحوم از آن سال كار تدريس را شروع كردم.» پس از اخذ ليسانس از سال 1330 تا 1339 به دبيري دبيرستان‌ها برگزيده شد و از سال 1339 به دانشياري دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، سپس به درجه استادي ارتقاء يافت. او در سال 1340 به مدت دو سال به عنوان استاد مهمان در دانشكده مطالعات شرقي و آفريقايي دانشگاه لندن و از سال 1344 به مدت هشت سال به تناوب در مؤسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك‌گيل كانادا به تدريس زبان و ادبيات فارسي، تاريخ تمدن ايران و فلسفه و كلام اسلامي پرداخت. در بازگشت، مدتي در حوزه علميه قم عهده‌دار تدريس «روش تصحيح انتقادي و نشر متون اسلامي» بود. استاد محقق در سال 1361 از سمت استادي دانشگاه تهران بازنشسته گرديد و پس از آن در دانشگاه‌هاي مشهد، امام صادق (ع)، تربيت مدرس، الزهرا و شهيد مطهري تدريس كرده است.مراکزي که فرد از بانيان آن به شمار مي آيد : مهدي محقق در سال 1347 شعبه مؤسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك‌گيل كانادا را در تهران تأسيس كرد. وي همچنين در بنيانگذاري «دائرة‌المعارف تشيع» و «دائرة‌المعارف اسلامي» هم سهمي داشته است. او در كانادا پيشنهاد تأسيس كرسي «فكر شيعه» را ارائه نمود و خود نيز عهده‌دار آن گرديد و فلسفه و كلام و اصول فقه شيعه تدريس نمود.اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : مهمترين حادثه به وقوع پيوسته در دوران كودكي مهدي محقق، واقعه خونين مسجد گوهرشاد مشهد بود. استاد از اين واقعه چنين تعريف مي‌كند: «هنوز صداي صفير گلوله‌هايي كه در شب واقعه شليك مي‌شد در گوش من طنين‌انداز است خصوصاً كه اين واقعه مصادف شد با پنهان زيستن پدرم زيرا او از كساني بود كه در شب واقعه منبر رفته بود و در ضمن در سخنانش گفته بود: «گويي ما در زير پرچم انگليس هستيم كه هرچه آنان بخواهند بايد اطاعت شود.» سرانجام پدرم پس از مدتها زندگي مخفي خود را به شهرباني مشهد معرفي نمود و از آنجا به زندان قصر منتقل شد و بيش از سه سال را در آنجا گذراند.» در سال 1317 با آزادي پدر از زندان، به اتفاق خانواده به تهران رهسپار شديم كه اين مهاجرت با ممنوع المنبر شدن پدر و اوضاع بد اقتصادي خانواده توأم گشت. ناچار پدر و دو برادر بزرگترش به حجره‌اي در مدرسه سپهسالار رفتند و بقيه خانواده نيز در اتاقي كوچك كه در بازارچه نايب السلطنه قرار داشت مقيم شدند. اوضاع نابسامان مادي و بي‌اطلاعي پدر باعث به تعويق افتادن تحصيل مهدي محقق شد.تحصيلات رسمي و حرفه اي : تحصيلات مهدي محقق در دبستان فرهنگ آغاز گرديد و در سال 1321 وارد دبيرستان گرديد، اما به دليل شرايط سخت مادي براي مدتي از تحصيل فاصله گرفت و جهت كسب درآمد وارد بازار شد، طولي نكشيد استاد محقق وارد مدرسه خان مروي شد و تحصيلات خود را پي گرفت. در مدت 4 ماه صرف مير و عوامل ملامحسن و انموذج و صمديه را نزد حاج سيد هادي وراميني فراگرفت. محقق جهت فراگيري درس سيوطي و حاشيه وارد مدرسه سپهسالار قديم شد. پس از گذراندن اين دوران و استفاده از استادان مدارس تهران، به مشهد رفته و در حوزه علميه اين شهر به كسب علم نزد علماي بزرگ پرداخت. او از اين دوران به دليل بهره‌مند شدن از «استادان فاضل و دانشمند» به نيكي ياد مي‌كند. استاد در شهريور سال 1327 در امتحان ورودي دانشكده علوم معقول و منقول به عنوان نفر سومبرگزيده شد؛ او در سال‌هاي 1327 و 1330 همزمان با تحصيل در اين دانشكده در درس مدرسان بزرگ تهران شركت مي‌كرد. در سال 1330 براي اخذ ليسانس دوم كه منتهي به دكترا هم شد وارد دانشكده ادبيات شده و در سال 1333 ليسانس زبان و ادبيات فارسي را اخذ نمود و بلافاصله در دوره دكتري شركت نمود. در سال 1334 با افتتاح دوره دكتري علوم معقول و منقول، در دوره دكتري معقول ثبت نام كرد. او توانست در سال 1336 دوره دكتري زبان و ادبيات فارسي را و در سال 1337 دوره دكتري علوم معقول و منقول را به پايان برد.مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : مهدي محقق مدتي اداره بخش نسخ خطي كتابخانه ملي را عهده‌دار بود و با شروع فعاليت‌هاي آموزشي از سال 1348 تا 1357 مديريت گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران را به عهده گرفت و پس از انقلاب به مدت يك سال رياست دانشكده دماوند به وي سپرده شد. از ديگر مشاغل دكتر محقق، عضويت و رياست انجمن استادان زبان و ادبيات فارسي و عضويت هيئت امناي انجمن فلسفه ايران بوده و اكنون رئيس انجمن آثار و مفاخر فرهنگي و مشاور علمي و عضو هيئت امناي بنياد دائرة‌المعارف اسلامي و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسي است. وي همچنين عضو ايراني فرهنگستان زبان و ادب مصر است و در فرهنگستان‌هاي اردن، سوريه، هند و مجمع بين‌المللي فلسفه در قرون وسطي و مجمع بين‌المللي تاريخ پزشكي نيز عضويت دارد.فعاليتهاي آموزشي : شروع كار تدريس مهدي محقق به تشويق آيت‌الله كاشاني بود. استاد مي‌گويد: «مرحوم آيت‌الله كاشاني معتقد بود كه در من فصاحتي وجود دارد كه در معلمي بايد از آن استفاده كنم و وقتي تعلل مرا در امر استخدام ديد گفت «شما بيسوادان خودتونو كنار مي‌كشين كه همه جاها را كافرا گرفتن». كلمه «بيسواد» تكيه كلام آن مرحوم بود. لذا نامه‌اي در صلاحيت من به وزارت فرهنگ نوشت و من بهتشويق آن مرحوم از آن سال كار تدريس را شروع كردم.» پس از اخذ ليسانس از سال 1330 تا 1339 به دبيري دبيرستان‌ها برگزيده شد و از سال 1339 به دانشياري دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، سپس به درجه استادي ارتقاء يافت. او در سال 1340 به مدت دو سال به عنوان استاد مهمان در دانشكده مطالعات شرقي و آفريقايي دانشگاه لندن و از سال 1344 به مدت هشت سال به تناوب در مؤسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك‌گيل كانادا به تدريس زبان و ادبيات فارسي، تاريخ تمدن ايران و فلسفه و كلام اسلامي پرداخت. در بازگشت، مدتي در حوزه علميه قم عهده‌دار تدريس «روش تصحيح انتقادي و نشر متون اسلامي» بود. استاد محقق در سال 1361 از سمت استادي دانشگاه تهران بازنشسته گرديد و پس از آن در دانشگاه‌هاي مشهد، امام صادق (ع)، تربيت مدرس، الزهرا و شهيد مطهري تدريس كرده است.مراکزي که فرد از بانيان آن به شمار مي آيد : مهدي محقق در سال 1347 شعبه مؤسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك‌گيل كانادا را در تهران تأسيس كرد. وي همچنين در بنيانگذاري «دائرة‌المعارف تشيع» و «دائرة‌المعارف اسلامي» هم سهمي داشته است. او در كانادا پيشنهاد تأسيس كرسي «فكر شيعه» را ارائه نمود و خود نيز عهده‌دار آن گرديد و فلسفه و كلام و اصول فقه شيعه تدريس نمود.ساير فعاليتها و برنامه هاي روزمره : مهدي محقق در چندين كنگره بين‌المللي و ملي شركت نموده و در همه آنها خطابه ايراد كرده است كه از آن جمله عبارتند از: كنگره مؤتمر اسلامي (قاهره -1334) ، انجمن شعر لندن (1340) ، سمينار مقايسه گرامر زبان‌هاي سامي (دانشگاه لندن - 1341) ، سمينار ميراث مشترك فرهنگي ايران و پاكستان و تركيه ( تهران - 1343) ، انجمن آمريكايي خاورشناسي (فيلادلفيا - 1345، نيوهاون - 1346 و دانشگاه بركلي كاليفرنيا - 1347)، كنگره بين‌المللي مستشرقين (ميشيگان - 1346) و هفته فرهنگي ايران (دانشگاه مك‌گيل مونترال - 1346). وي علاوه بر تأليف چندين كتاب، مجموعه مقالاتي را نيز به زبان‌هاي فارسي، عربي و انگليسي در ايران و كشورهايي همچون لبنان، سوريه، هند، پاكستان به رشته تحرير درآورده است كه از آن جمله، انتشار مقالات متعدد در مجلات دانشكده ادبيات، يغما، راهنماي كتاب، فرهنگ ايران زمين، آستان قدس رضوي، وحيد، مهر، الاخاء و نشريه كتابخانه مركزي دانشگاه مي‌باشد.آرا و گرايشهاي خاص : مهدي محقق مميزه و مشخصه فرهنگ اسلامي نسبت به ساير فرهنگها را اين مي‌داند كه هيچوقت دروازه‌هاينبوده و هميشه از خاصيت تسامح براي پذيرفتن فكر تازه و جديد برخوردار بوده است. بدان علت آنچه از علوم و معارف و دانستني‌ها و دانش‌ها كه مفيد تشخيص داده شده بود، ‌از ملت‌هاي مختلف گرفته شده است، ‌اين علوم و معارف را از يوناني، سرياني، ‌سانسكريت ترجمه كردند و در حقيقت تكامل و ترقي فرهنگ اسلامي را در اين دانستند كه آن را به موضوع خاصي منحصر نكنند.جوائز و نشانها : مهدي محقق برگزيده همايش طرح سپاس در سال 85 در فرهنگسراي ابن سينا مي‌باشند.چگونگي عرضه آثار : دكتر محقق، درباره اولين كتاب خود "وجوه قرآن" اينچنين مي‌گويد: «اولين كتاب من «وجوه قرآن» از حبيش بن ابراهيم تفليسي، پزشك، لغت‌شناس و قرآن‌شناس در سال ۱۳۴۰ منتشر شد. من اين كتاب را تصحيح كردم، مقدمه نوشتم و «وجوه قرآن» را توضيح دادم. در اين كتاب لغات قرآن يك به يك ذكر مي‌شود كه به چه معنايي آمده و بعد آيه‌اش هم ذكر مي‌شود. كساني كه در حوزه قرآن مطالعه مي‌كنند و در زمينه تفسير كار مي‌كنند، اين كتاب مورد نيازشان خواهد بود. «وجوه قرآن» از علومي است كه هميشه مورد توجه مفسران و دانشمندان قرآن‌شناس بود. «وجوه قرآن» در قرن هفتم نوشته شده و از نسخه‌هاي خطي نادر و منحصر به فردي بود كه مرحوم مجتبي مينوي، زماني كه رايزن فرهنگي ايران در تركيه بود، ميكروفيلم اين كتاب و حدود پنج هزار كتاب ديگر را براي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران هديه آورد. اين اثر در همان دوره با سرمايه دكتر يحيي مهدوي چاپ شد كه حقوق دانشگاهي‌اش را وقف چاپ آثار علمي و خطي كرده بود و تفسير سورآبادي و وجوه قرآن به اين صورت چاپ شد.» كتاب «تأثير قرآن در اشعار ناصرخسرو» نيز از آثار وي است كه درباره اين اثر اينچنين مي‌گويد: «تأثير قرآن در آثار ناصرخسرو خيلي بيشتر و آشكارتر است. هم ناصرخسرو و هم حافظ هر دو قرآن را از حفظ بودند. حافظ مي‌سرايد: «قرآن زبر بخوانم با چهارده روايت» و يا «به قرآني كه اندر سينه داري» و... از آن طرف هم ناصرخسرو مي‌گويد «كتابت زبر دارم اندر ضمير» و... تأثير قرآن در آثار ناصرخسرو به شكل استفاده از مضامين قرآني، استفاده از لغات قرآني است.» وي درباره كتاب شرح و تفصيل پانزده قصيده ناصرخسرو نيز مي‌گويد: «اين كتاب بعدها تبديل به شرح و تفسير سي قصيده شد و جزو كتاب‌هاي درسي دانشگاهي است. ناصرخسرو عالم به علوم زمان خودش بود. آثارش تجسمي از فرهنگ غني اسلامي است و از قرآن، از حديث، از اوستا و عهد عتيق استفاده كرده است. از فلسفه يونان هم بهره مي‌گيرد. ناصرخسرو شاعر جامع‌الاطرافي بود كه تربيت شده فرهنگ غني اسلامي بود.»
سوابق آموزشی
در ایران
دبیری دبیرستانهای تهران از ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۷
ریاست بخش کتب خطی کتابخانه ملی ایران از ۱۳۳۷ تا ۱۳۳۹
دانشیاری دانشگاه تهران از ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۵
استادی دانشگاه تهران از ۱۳۴۵ تا ۱۳۶۱
مدیر موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران ـ دانشگاه مک گیل کانادا از ۱۳۴۷ تا کنون
معاون آموزشی و پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران از ۱۳۴۷ تا ۱۳۴۸
مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران از ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۷
ریاست دانشکده دماوند از ۱۳۵۷ تا ۱۳۵۸
رییس هییت تحریریه دایره المعارف تشیع از ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۲
مدیر عامل بنیاد دایره المعارف اسلامی از ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۴
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج از تاریخ 1376 تا کنون
خارج ایران
استاد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاهلندن از ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۲
استاد فلسفه و کلام و اصول فقه شیعه در موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا طی سالهای ۱۳۴۴ - ۱۳۴۷، ۱۳۶۰ - ۱۳۶۱، و
سالی سه ماه در سالهای ۱۳۶۵ - ۱۳۶۹ و سه ماه در سال ۱۳۷۷
استاد ممتاز فلسفه اسلامی در موسسه بین المللی اندیشه و تمدن اسلامی مالزی، سه ماه در سال 1370-1375
 
عضویت در مجامع و گروه‌های علمی در ایران
عضو و رییس انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی
عضو هیات امنای انجمن فلسفه ایران.
عضو هیات امنا و مدیر عانل بنیاد دایره المعارف اسلامی در سال ۱۳۶۲
سرپرست گروه فلسفه و کلام بنیاد پژوهشهای اسلامی
عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی ۰
عضو وابسته فرهنگستان علوم پزشکی (گروه طب اسلامی)
عضو شورای علمی مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی
سرپرست گروه پژوهشهای طب اسلامی، وزارت بهداشت در سال ۱۳۷۵
عضو شورای عالی پژوهشکده تاریخ علم
عضویت در مجامع علمی بین المللی
مجمع بین المللی تاریخ پزشکی
مجمع بین المللی فلسفه در قرون وسطی
فرهنگستان زبان عرب مصر (مجمع اللغه العربیه)
فرهنگستان علوم اسلامی هند (المجمع العلمی الهندی)
فرهنگستان زبان عرب دمشق (مجمع اللغه العربیه بدمشق)
فرهنگستان مباحث علوم و تمدن اسلامی اردن (المجمع الملکی)
مجمع بین المللی تاریخ علم و فلسفه عربی و اسلامی، پاریس
هیات تحریریه مجموعه متون و تحقیقات اسماعیلیه
تالیفات و تصحیحات
کتابهای او اعم از تألیف و ترجمه و تصحیح و مجموعهٔ مقالات به هشتاد، و مقالات فارسی به عربی به یکصد و سی، و مقالات انگلیسی به متجاوز از سی و پنج بالغ مي‌شود. این مقالات در مجلات دانشگاههای ایران و نشریات علمی کشور و همچنین در مجلات علمی کشورهای انگلستان و فرانسه و آمریکا و ایتالیا و هلند و ترکیه و مصر و اردن و لبنان و سوریه وافغانستان و پاکستان و هندوستان چاپ و منتشر گشته‌است. چند نمونه از آثارایشان عبارت است از:
صرف و نحو و قراءت عربی، در سه مجلد، تالیف مهدی محقق و سید جعفر شهیدی،(انتشارات علمی،۱۳۳۵)
قراءت و دستور زبان و تاریخ ادبیات فارسی، تالیف مهدی محقق و سعید نفیسیو دیگران (انتشارات علمی، ۱۳۳۸)
تفسیر کشف الاسرار و وعده الابرار، رشیدالدین میبدی، جلد هشتم به تصحیح مهدی محقق (انتشارات دانشگاه تهران ۱۳۳۹)
اشترنامه عطار، به تصحیح و مقدمه و تعلیقات مهدی محقق،(انتشارات انجمن آثار ملی،۱۳۳۹)،(انتشارات زوار ۱۳۵۵)
پانزده قصیده از ناصرخسرو، به حواشی و مقدمه و تعلیقات مهدی محقق،(انتشارات کتابخانه طهوری ۱۳۴۰)و تجدید چاپ مکرر
وجوه قرآن، حبیش تفلیسی، به تصحیح و مقدمه و تعلیقات مهدی محققق (چاپ اول ۱۳۴۰، چاپ چهارم ۱۳۶۰)
السیره الفلسفیه رازی، با مقدمه در شرح احوال و آثار و افکار او،(چاپ اول ۱۳۴۳ و چاپ دوم ۱۳۷۱)
تحلیل اشعار ناصر خسرو، تالیف مهدی محقق، (چاپ ۱۳۴۴ و ۱۳۴۹ و ۱۳۵۹ و ۱۳۶۳ و۱۳۶۸ و ۱۳۷۴ دانشگاه تهران)
لسان التنزیل، با مقدمه و تصحیح و فهرست الفبایی لغات قرآن مهدی محقق (چاپ ۱۳۴۴ و ۱۳۶۰ و ۱۳۶۲ و ۱۳۷۳ نشر کتاب)
الشکوک علی جالینوس، با تصحیح و مقدمه عربی و انگلیسی و فارسی مهدی محقق (چاپ مالزی ۱۳۷۲)
بستان الاطبا و روضه الالبا، ترجمه و تلخیص از مهدی محقق (چاپ انتشارات مرکز نشر نسخه‌های خطی، ۱۳۶۸)
اوائل المقالات فی المذاهب المختارات، شیخ مفید به تصحیح و مقدمه مهدی محقق (انتشارات موسسه مطالعات اسلامی ۱۳۷۲)
التصریف لمن عجز عن التالیف، ابوالقاسم زهراوی، ترجمه مهدی محقق و احمد آرام (انتشارات موسسه مطالعات اسلامی ۱۳۷۴)
نظام نامه سیاست، خواجه نظام الملک طوسی، به تصحیح و تعلیق مهدی محقق (۱۳۷۵)
اسماعیلیه، تالیف مهدی محقق، انتشارات اساطیر ۱۳۸۲
کتاب الاصلاح، ابوحاتم احمدبن حمدان الرازی به تصحیح مهدی محقق و حسن مینوچهر، (۱۳۷۷)
باب حادی عشر علامه حلی، با دو شرح فاضل مقداد و ابوالفتح بن مخدوم حسینی، (۱۳۶۵ و۱۳۶۸ و ۱۳۷۲ و ۱۳۷۴ و ۱۳۷۶)
معالم الاصول، شهیدثانی، به تصحیح مهدی محقق، ۱۳۶۱ و ۱۳۶۴
الدراسه التحلیله لکتاب الطب الروحانی لمحمد بن زکریای رازی، به زبان عربی و فارسی و انگلیسی، تالیف مهدی محقق (۱۳۷۸)
یادگار (در دانش پزشکی و دارو شناسی)، سیداسماعیل جرجانی، به تصحیح مهدی محقق(۱۳۸۱)
دیوان غزلیات و رباعیات فتاحی نیشابوری، به اهتمام مهدی محقق و کبری بستان شیرین (۱۳۸۱ و ۱۳۸۵)
فیلسوف ری محمد بن زکریای رازی، تالیف مهدی محقق، (۱۳۴۹، ،۱۳۵۲، ۱۳۶۸، ۱۳۷۶)
نصاب انگلیسی، معتمدالدوله فرهاد میرزا به تصحیح مهدی محقق (۱۳۸۴)
طرح تدوین دائره المعارف تشیع، مهدی محقق ۱۳۶۲
فرهنگ و لغات و ترکیبات و تعبیرات دیوانناصر خسرو (مجلد اول)، به اهتمام مهدی محقق و کبری بستان شیرین، ۱۳۸۷
فرهنگ و لغات و ترکیبات و تعبیرات دیوان ناصرخسرو (مجلد دوم)، به اهتمام مهدی محقق و کبری بستان شیرین، ۱۳۸۷
اوامر و نواهی، قسمت اصول فقه معالم الاصول، همراه با فرهنگ اصطلاحات و معادل انگلیسی آنها، به تصحیح مهدی محقق ۱۳۸۵
فهرست توصیفی انتشارات موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران-دانشگاه مک گیل، تالیف مهدی محقق ۱۳۸۷
رساله ابی ریحان فی فهرست کتب الرازی، ترجمه فارسی از مهدی محقق،(انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۲)
دیوان ناصر خسرو، تصحیح انتقادی با فهارس و مقدمه از مهدی محقق و مرحوم استاد مجتبی مینوی، (انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۳، چاپ دوم موسسه مطالعات اسلامی، ۱۳۵۷، چاپ سوم و چهارم و پنجم دانشگاه تهران ۱۳۶۵ و ۱۳۶۸ و ۱۳۷۸)
ترجمه انگلیسی شرح غرر الفراید معروف به شرح منظومه حکمت سبزواری، از مهدی محقق و توشی هیکو ایزوتسو، (انتشارات کاروان، نیویورک ۱۹۷۷ میلادی، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۲، دانشگاه تهران، ۱۳۷۰)
شرح غرر الفراید معروف به شرح منظومه حکمت، حاج ملا هادی سبزواری، بخش امور عامه و جوهر و عرض، با مقدمه فارسی و انگلیسی و فرهنگ اصطلاحات فلسفی، به اهتمام پروفسور توشی هیکو ایزوتسو و مهدی محقق، (چاپ ۱۳۴۸ و چاپ دوم ۱۳۶۰، دانشگاه تهران، ۱۳۶۹، چاپ چهارم انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۴)
شرح غررالفراید معروف به شرح منظومه حکمت، حاج ملا هادی سبزواری، بخش الهیات بالمعنی الاخص، با مقدمه فارسی و انگلیسی و فرهنگ اصطلاحات فلسفی، به اهتمام مهدی محقق (چاپ ۱۳۷۸)
تعلیقه میرزا مهدی مدرس آشتیانی بر شرح منظومه حکمت سبزواری، به اهتمام عبدالجواد فلاطوری و مهدی محقق با مقدمه انگلیسی پروفسور توشی هیکو ایزوتسو (چاپ ۱۳۵۲)
کتاب القبسات، میرداماد، به انضمام شرح حال تفصیلی و خلاصه افکار آن حکیم، به اهتمام مهدی محقق و دیگران،(۱۳۵۶، چاپ دوم دانشگاه تهران ۱۳۶۷)
شرح الالهیات من کتاب الشفا، ملامهدی نراقی، به اهتمام مهدی محقق (چاپ ۱۳۶۵، چاپ دوم انجمن آثار ۱۳۸۴)
شرح حکمه الاشراق سهروردی، قطب الدین شیرازی، به تصحیح استاد شیخ عبدالله نورانی و مهدی محقق، به پیوست دو مقاله از مهدی محقق (چاپ ۱۳۷۸، چاپ دوم انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۴)
شرح بیست و پنج مقدمه ابن میمون، ابوعبدالله تبریزی به اهتمام مهدی محقق و ترجمه فارسی سید جعفر سجادی (چاپ ۱۳۶۰)
درآمدی بر دانشنامه پزشکی در اسلام و ایران (فهرست الفبایی اصطلاحات پزشکی و دارو شناسی)، تالیف مهدی محقق (چاپ ۱۳۸۹)
شرح بزرگ دیوان ناصر خسرو، مجلد اول، تالیف مهدی محقق (انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۶)
شرح بزرگ دیوان ناصر خسرو، مجلد دوم، تالیف مهدی محقق (انجمن آثار و مفاخر فرهنگی،۱۳۹۰)
ابن هندو، پزشک و فیلسوف طبرستانی و کتاب مفتاح الطب او، با مقدمه‌ای درباره علم پزشکی در اسلام و ایران، تالیف مهدی محقق (چاپ ۱۳۸۷)
مفتاح الطب و منهاج الطلاب، ابن هندو، به اهتمام مهدی محقق و استادمحمدتقی دانش پژوه، تلخیص و ترجمه فارسی و انگلیسی و فهرست اصطلاحات پزشکی از مهدی محقق (چاپ ۱۳۶۷)
رساله حنین بن اسحق به علی بن یحیی درباره آثار ترجمه شده از جالینوس، ترجمه فارسی و مقدمه انگلیسی و فارسی از مهدی محقق (چاپ ۱۳۷۸)
منطق و مباحث الفاظ، به اهتمام ایزوتسو و مهدی محقق (چاپ ۱۳۵۳ و چاپ دوم دانشگاه تهران ۱۳۷۰)
منظومه فی اصول الفقه، شمس العلمای گرکانی، به اهتمام و مقدمه مهدی محقق (۱۳۹۱)
علوم محضه از آغاز صفویه تا تاسیس دارالفنون، گرد آورنده مهدی محقق (چاپ ۱۳۸۴)
هزار و پانصد یادداشت در مباحث لغوی و ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم، گردآورنده مهدی محقق (چاپ ۱۳۷۸)
مجموعه متون و مقالات در تاریخ و اخلاق پزشکی در ایران و اسلام، تالیف مهدی محقق، انتشارات سروش ۱۳۷۴
مفاخرنامه، تالیف مهدی محقق، به اهتمام حمیده حجازی، (چاپ ۱۳۹۱)
و بسیاری از آثار دیگر...
مقالات
مجموعه مقالات مهدی محقق که بیش از صد و چهل مقاله‌است در هفت مجموعه کتب به چاپ رسیده‌است نام این کتب عبارت است از:
بیست گفتار در مباحث علمی و فلسفی و کلامی و فرق اسلامی، تالیف مهدی محقق، با مقدمه انگلیسی از پروفسور ژوزف فان اس و ترجمه فارسی آن از استاد احمد آرام (چاپ شده ۱۳۵۵، چاپ دوم شرکت انتشار ۱۳۶۳، چاپ سوم موسسه مطالعات اسلامی ۱۳۸۲)
دومین بیست گفتار در مباحث ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم اسلامی، به انضمام حدیث نعمت خدا مشتمل بر زندگی نامه و کتاب نامه، از مهدی محقق (چاپ شده ۱۳۶۹)
سومین بیست گفتار یا گزارش سفرهای علمی به سیزده کشور، تالیف مهدی محقق، (چاپ موسسه اطلاعات ۱۳۷۲، چاپ دوم موسسه مطالعات اسلامی ۱۳۸۰)
چهارمین بیست گفتار در مباحث ادبی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم، تالیف مهدی محقق (چاپ شده ۱۳۷۶)
پنجمین بیست گفتار در مباحث ادبی و فلسفی و کلامی و تاریخ علم و گزارش سفرهای علمی، تالیف مهدی محقق،(چاپ ۱۳۷۸)
ششمین بیست گفتار در مباحث علمی و ادبی و فلسفی و گزارش سفرهای علمی و یادبود بزرگان، تالیف مهدی محقق،(چاپ ۱۳۸۵)
هفتمین بیست گفتار در مباحث علمی و ادبی و فلسفی و گزارش سفرهای علمی و یادبود بزرگان علم و دانش، تالیف مهدی محقق(چاپ ۱۳۸۶)
ترجمه انگلیسی شرح غررالفرائد معروف به شرح منظومه حکمت سبزواری
ترجمه انگلیسی شرح غررالفرائد (بخش امور عامه و جوهر و عرض)که به وسیله استاد مهدی محقق و پروفسور توشی هیکو ایزوتسو صورت گرفته پس از اغراض مابعدالطبیعه ابن رشد که چند صدسال پیش به زبان لاتین ترجمه شده نخستین بار است که یک نظام منسجم فلسفی از جهان اسلام به عالم غرب وارد مي‌شود
 

امروز 17 بهمن ماه و مناسبت آن

جعفر سلطان القرایی (درگذشت 1367، تبریز)، از مفاخر فرهنگي ايران و نسخه‌‌شناس

حاج میرزا جعفر سلطان القرایی در 1283 هـ .ش در محله شتربان تبریز در خانواده‌ای روحانی متولد شد. مادرش سیده خانمی نسب به  میرزا یوسف صدرالاشراف از بنی‌اعمام میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی می‌رساند. وی مقدمات علوم ادبیه،  عربیه و قرآن مجید را نزد پدر و برادرش حاج میرزا جواد سلطان‌القرایی که فقیهی عالیقدر بود، فرا گرفت. همچنین محضر علما، فقها و مدرسانی چون حاج میرزا سید ابوالحسن انگجی، آقا میرزا رضی زنوزی و حاج میرزا علی‌اصغر ملک را درک کرد و بدین ترتیب در فقه، اصول، علم الرجال، تاریخ و ادبیات فارسی و عربی تبحر یافت و صاحب‌نظر و صاحب‌نام گردید.  مدتی نیز به تجارت روی آورد و در تبریز، مراغه و مازندران و گاهی نیز در خارج از ایران به داد و ستد پرداخت. او در سفر نیز دمی از مطالعه و تحقیق غافل نبود و از آنجا که در شناخت  نسخه‌های خطی تبحر داشت، در خارج از ایران نیز هرگاه نسخه‌ای ارزنده می‌یافت، می‌خرید و به ایران ­می‌آورد. همین حمیت و توجه او به میراث گرانبهای فرهنگ و تمدن ایران بود که به تأسیس کتابخانه‌ای وزین انجامید که در اواخر عمر آن را به کتابخانه مجلس واگذار کرد.

استاد علاوه بر نسخه‌شناسی، در نقاشی، سیاه قلم و خطاطی نیز تبحر داشت. خط نسخ و تعلیق را نزد حاجی میرزا محمد حسین مکتب‌دار، از شاگردان میر سید حسین خوشنویس‌باشی، و میرزا عبدالرسول منشی آموخت. همین تسلط وی در حوزه کتابشناسی،  نقاشی، خطاطی، تذهیب و چهره‌پردازی بود که از او در این زمینه‌ها فردی بی‌بدیل ساخت تا آنجا که وقتی کتابخانه مجلس شورای ملی تصمیم گرفت کمیسیونی برای خرید نسخه‌های خطی ترتیب دهد، از وی به عنوان فردی با تجربه در زمینه خریداری  نسخ خطی و قیمت‌گذاری آن بهره برد. استاد سلطان القرایی نه تنها در ایران بلکه در خارج  نیز محل وثوق در شناخت نسخه‌های خطی بود، به طوری که از ترکیه، پاکستان و افغانستان انواع نسخ خطی را جهت ارزیابی و قیمت‌گذاری نزد وی می‌فرستادند. استاد در امر تدوین فرهنگ فارسی نیز  با دکتر محمد معین نیز همکاری داشت  و سرانجام  پس از سال‌ها تلاش و کوشش در راه احیای فرهنگ کهن ایران اسلامی در تبریز درگذشت. آثار ارزنده‌ای از وی باقی مانده است که برخی منتشر شده و  بعضی هنوز انتشار نیافته‌اند. از آثار چاپی استاد می‌توان به تصحیح و تحشیه کتاب «روضات‌الجنان و جنات‌الجنان» تألیف حافظ حسین کربلایی تبریزی اشاره کرد. کتاب «المحافل» از دیگر آثار اوست که در شرح احوال و آثار رجال و اعیان تاریخی به ویژه اعاظم و کبار طبقات مختلف آذربایجان نوشته ولی  هنوز انتشار نیافته است.

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال­ها خدمات علمی و فرهنگی وی،  طی  برگزاری مراسم بزرگداشتی در 6 اردیبهشت ماه 1389 هـ . ش ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد و لوح تقدیری به خانواده استاد اهدا نمود.  

معرفی کتابشناسی نیایش های شیعه

این کتاب به معرفی کتاب های دعا ی شیعی پرداخته است.

نیایش یکی از مهم ترین ارکان ادیان بشری به ویژه ادیان ابراهیمی است. بشر از دیر باز تلاش داشته که به گونه ای با خالق هستی ارتباط برقرار کند. این ارتباط تنها به خاطر خواستن چیزی و خواهش از خداوند نیست، بلکه بشریت نیاز داشته که با ارتباط با خالقی مهربان آرامش بگیرد و حلاوت نیایش را دریابد و از آن لذت ببرد و بدین وسیله روح خود را طهارت بخشیده به اوج برساند. به گونه ای که دیگر هیچ لذتی را لذت نداند. این نیایش ها به ویژه در فرهنگ شیعه پر بارتر، عمیق تر و زیباتر بیان شده است. این میراثی است که از ائمه طاهرین در فرهنگ شیعه بر جای مانده است.

اولین کتاب مستقل به نام «کتابشناسی نیایش» در سال 1386 در موسسه فرهنگی دین پژوهی بشری تهیه شده و در 512 صفحه به وسیله بوستان کتاب به چاپ رسیده است. در این کتاب 1400 کتاب نیایشی شیعه، اهل سنت، مسیحیت و ... که به زبان فارسی یا عربی نوشته یا ترجمه شده معرفی شده است. اکنون با ارزیابی مجدد آن کتاب و استفاده از دیدگاه های مختلف، ادبیات دعایی شیعه به دلیل کمیت و کیفیت ویژه آن به طور مستقل به چاپ رسید است.

اطلاعات این کتاب با استفاده از بانک های اطلاعاتی منابع علمی در ایران، از جمله: کتابخانه ملی، خانه کتاب، پایگاه اطلاع رسانی پارسا، پایگاه اطلاعات کتابخانه های ایران  و .... به دست آمده است. به این ترتیب حدود ده هزار عنوان کتاب با موضوع دعا و نیایش و موضوعات وابسته تهیه شده که بعد از کارشناسی و حذف موارد تکراری و حذف کتاب های غیر مستند و ضعیف، دو هزار عنوان از این کتاب ها معرفی شده است. بنا بر این، این کتاب شامل همه کتاب های موجود در ایران نیست بلکه کتاب های برگزیده  شده و گزینشی است که  اختصاص به دعا های مذهب شیعه دارد.

ویژگی دیگر این کتاب این است که بر خلاف کتاب قبل که فهرست کلی و عمومی کتاب های نیایشی بود، فهرست موضوعی و تخصصی نیایش های شیعه است. تنظیم کتاب براساس تنظیم الفبایی نام نویسندگان صورت گرفته است. همچنین در این کتاب عنوان هایی که از آن عناوین موضوع کتاب مشخص نمی شود، دارای عنوان فرعی در داخل پرانتز شده تا موضوع دقیق کتاب مشخص شود.

همچنین این کتاب تنها به معرفی کتاب های فارسی و عربی و ترجمه آن ها توجه داشته و نه مقالات و یا زبان های دیگر.

این اثر کتاب شناسی موضوعی نیایش است و نه کتاب شناسی تاریخی نیایش و نه کتاب شناسی تحلیلی و انتقادی و نه آماری و توصیفی. یعنی در این مجموعه کتاب های قوی و ضعیف، نو آورانه و تقلیدی، پرمحتوی و کم محتوی، همه در کنار هم بدون هیچ وجه تمایزی آمده اند. بیشتر کتاب های این مجموعه انتشارات ایران، لبنان و عراق است.

همچنین فهرست مطالب حدود سیصد کتاب از این مجموعه به طور کامل تایپ شده  و در قالب لوح فشرده همراه با این کتاب ارائه می شود.

بعد از مقدمه کتاب مقاله ای با عنوان ادبیات دعا در شیعه نوشته رسول جعفریان و مهدی مهریزی به چاپ رسیده است. در این مقاله  گزارشی تاریخی از ادبیات دعا در شیعه بیان شده است. همچنمین به اولین ها ی کتب دعایی شیعه، محدوده دعا ها و دوران های مختلف نگارش کتاب های شیعی پرداخته است. این دوران ها به پنج دوره تقسیم شده است. و ویژه گی ها، مهم ترین کتاب ها و نویسندگان هر دوره معرفی شده اند.

کتاب شامل سیزده فصل است. از کتاب شناسی دعا های قرآن و معصومین(ع) آغاز شده و تا کتاب شناسی دعا های خاص در فصول مختلف ادامه می یابد.

کتاب در 414 صفحه با نمایه اعلام و نمایه کتاب ها به پایان می رسد.

نویسنده: سید رضا باقریان موحد، رسول جعفریان، مهدی مهریزی

زیر نظر:علی باقری فر

ناشر: بشرا

تاریخ چاپ: 1392

مکان چاپ: تهران

کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران